Vaststellingen

  • Vandaag betrekken beleidsmakers burgers top-down bij hun beleid. Van onderuit trachten heel wat burgerinitiatieven de politieke en publieke agenda te beïnvloeden. 
  • De manier waarop men vandaag naar participatie kijkt, hangt sterk samen met de visie die je hebt op de democratie. Ben je van mening dat verkozenen na de verkiezingen de volledige legitimiteit hebben voor het maken van beleid of vind je dat het nodig is om in tussentijd draagvlak te creëren voor bepaalde beleidsbeslissingen? De dossiers waarmee verkozen beleidsmakers te maken krijgen, zijn niet altijd op voorhand te voorspellen. Denk maar aan de grote uitdagingen binnen de zorg die zich vandaag tijdens de coronacrisis stellen.  
  • Ook is het niet per se zo dat we vandaag het toppunt van de democratie beleven.  Zo bestaan burgerinitiatieven al veel langer dan vandaag. En was het vroeger soms zelf zo dat burgers initiatief namen en het bestuur daarover inspraak kreeg. 

Wat is er vandaag dan wel precies veranderd in vergelijking met veertig jaar geleden?

Ambtenarenapparaat

  • Sterke professionalisering

Een lokaal bestuur heeft vandaag veel meer ambtenaren met een specialisatie: stedenbouwers, welzijnswerkers, gebiedswerkers,... Die kennis en expertise bevat voordelen, maar gaat evenzeer gepaard met verkokering. Voor burgers die initiatieven nemen rond een problematiek die diensten overstijgen, kan dit een probleem vormen. 

Ook krijgen of maken ambtenaren vandaag, vanuit hun expertise, meer speelruimte om actief vorm te geven aan participatie. Soms staan zij zelfs meer in contact met burgers dan politici.

  • Veel tussenstructuren

Doorheen de jaren zagen we een sterke ontwikkeling van autonome gemeentebedrijven en intercommunales. Die tussenstructuren maken het beleid voor onder meer gemeenteraadsleden veel complexer om te volgen. Anderzijds bieden deze circuits soms ook meer opening om bepaalde thema’s aan de orde te brengen.

Politiek apparaat

  • Zwakke gemeenteraad

In de jaren ‘80 kaartte De Wakkere Burger al de zwakke positie van de gemeenteraad aan. Vandaag is de kloof tussen het college en gemeenteraadsleden nog groter geworden: op vlak van kennis over de complexe materies, competenties, tijd en ondersteuning,.... Burgers zijn soms sneller op de hoogte van beleidsbeslissingen dan gemeenteraadsleden. 

  • Lokale participatie

We zien heel wat lokale besturen experimenten op vlak van beleidsparticipatie. Men durft vandaag meer te innoveren via bijvoorbeeld dialoogcafés en participatieve processen. Dat is positief. De Rynck waarschuwt wel voor participatie als pure marketingboodschap ‘Wij zijn goed bezig’. Het is een dunne lijn.  

Maatschappelijk middenveld

  • Doorheen de jaren was er een sterke groei aan grote organisaties en kleinere bewegingen. Maar hebben we vandaag een actiever middenveld? De Rynck is niet overtuigd. Er is veel sociaal kapitaal, maar weinig politisering. 
  • De actiecomités die de laatste jaren het licht zien, zijn ook vooral een stedelijk fenomeen
  • De overheid en organisaties hebben een latrelatie: ze doen veel, maar niet samen. 
  • Ook zien we de aard van thema’s waarrond men participatie organiseert veranderen. Burgers worden steeds vaker op hun individuele verantwoordelijkheid aangesproken.: Er wordt hen niet gevraagd; Wat denkt u over het dorpsplein? Maar: Wat doet u zelf? 
  • Klassieke adviesraden kennen tot op de dag van vandaag hun problemen. De Rynck ziet weinig durf om dat in vraag te stellen. Wanneer dat wel gebeurt, zien we vaak als eerste weerstand bij de adviesraden zelf

 

Burgers

  • In de jaren ’80 was De Wakkere Burger erg neo-republikeins. We geloofden dat burgers in staat waren om via ratio en duiding het eigen belang te overstijgen. Vandaag lijkt dat moeilijker. Er is de kracht van beeld en emoties. En de technologiische evolutie maakt de verspreiding hiervan gemakkelijker. Het effect hiervan kan niet worden onderschat.
  • We zien ook hoe de duurzaamheidsdiscussie verweven wordt met het participatiedebat. De transitie naar een duurzame samenleving wordt steed vaker gekoppeld aan gedrag van burgers: draag je zelf bij tot een andere mobiliteit, voedselsysteem,…? Kwetsbare mensen voelen dat ze hun gedrag moeten aanpassen en het gelag betalen van een samenleving in transitie.
  • Ook de impact van diversiteit en religie wordt onderschat. Hoe moeten we ons positioneren wanneer sommigen geloven dat een welbepaalde bestemming is voorgeschreven, en er voor bepaalde zaken geen participatie nodig is? Dit maakt het moeilijk om tot een gezamenlijk belang te komen.
  • De burgers die zelf actie ondernemen zijn zelden laaggeschoolde burgers. Maar wat als de overheid steunt op burgerinitiatieven om taken over te nemen, bijvoorbeeld in de zorg? Burgerinitiatieven kunnen nieuwe vormen van solidariteit organiseren, maar ook nieuwe vormen van uitsluiting.

 

Informatie

Vroeger was het vechten om informatie. Anno 2020 is het vechten tegen een informatievloed. Ook hier blijft de evolutie van woord naar beeld belangrijk. Evolueren we naar een te grote openheid? Volgens de Rynck is het publieke debat vandaag alleszins moeilijker te organiseren.

Politieke landschap

  • Politieke partijen zijn vandaag steeds minder representatief.
  • We zien een sterke volatiliteit bij politieke partijen en middenveld. Partijen staan onder druk om te overtuigen dat zij het verschil kunnen maken.
  • Sommige populistische partijen vinden dat er genoeg geparticipeerd is. Volgens hen representeert hun partij ‘het volk’. Ze stellen zich de vraag of er geen andere manier is om draagvlak te verwerven en beslissingen te nemen? 
  • Het lokaal niveau is minder afhankelijk van het partijbestuur. Daar vernieuwt de democratie. Ze  organiseren participatie om draagvlak te organiseren voor de initiatieven die ze nemen.

 

Tot slot

Participatie bestaat vandaag uit meer dan georganiseerde initiatieven waar mensen rond de tafel zitten. Het is een kenmerk geworden van een brede publieke cultuur met ruimte voor conflict, mobilisatie en burgerinitiatieven. De huidige complexe samenleving maakt alles minder voorspelbaar. En minder makkelijk beheersbaar van bovenaf. Het systeem is meer chaotisch en fluïde en daarom wellicht meer democratisch. De vernieuwing van de democratie krijgt vooral vorm op lokaal niveau. Democratie is wat we hier en nu doen.

Lees ook