Veel vragen

Meteen valt op dat de verschillende beleidsmakers in het panel het thema genegen zijn. De voorbeelden die de politici aanhalen uit eigen gemeente zijn interessant, maar illustreren dat we ons vandaag nog in een experimenteerfase bevinden met weinig pasklare antwoorden. Hoe een stad of gemeente commons-initiatieven kan ondersteunen of faciliteren, roept wel heel wat vragen op. 

“Wie is eigenaar van wat en wie bewaakt het algemeen belang?”, vraagt Leuvens schepen Mohamed Ridouani (Sp.a) zich af. Maar ook: “Hoe krijgen we iedereen, ook kleinere gemeenten, mee in dit verhaal? We moeten oppassen voor een beleid met twee snelheden”, zegt Katrien Partyka (CD&V), burgemeester van Tienen. Goed luisteren naar elkaar is volgens haar een belangrijke sleutel om de kloof tussen burger en bestuur te dichten. Koen Metsu (N-VA), burgemeester van Edegem, vergelijkt de omgang met de commons met die van een gezin: “Het ouderlijk gezag blijft gelden. Maar wie zijn kinderen inspraak geeft, levert 'betere' burgers af.” Hij vraagt zich ook af tot hoe ver zelforganisatie reikt. “Moeten burgers bijvoorbeeld zelf hun onderwijs kunnen organiseren? Ook ziet hij potentieel in het positief vermarkten van de commons.

Het valt op hoe alledrie de politici een pleidooi houden om ruimte te maken voor initiatief van burgers. Wél moet dit voor hen samengaan met een regelgevend kader. En dat om het algemeen belang te waarborgen en erover te waken dat er niemand uit de boot valt. Hoe dit kader er precies moet uit zien, daar zijn ze nog niet uit.

Wél of geen regelgeving

Uit Bauwens zijn Commons Transitieplan Gent blijkt echter dat commons-initiatieven zich vaak net door die regelgeving gehinderd voelen… Is zo’n regelgevend kader dan wel een goed idee? 

“Vooral de manier waarop je met regelgeving omgaat zal de relatie tussen burger en bestuur bepalen”, zegt Bauwens. Hij stelt daarom voor om in elke stad of gemeente een juridische cel op te richten met één jurist van de stad én één van de commons. “Zij kunnen afhankelijk van de context creatief omgaan met regelgeving en die waar nodig aanpassen.”

Het Franse voorbeeld Sharelex toont aan dat 95% van de problemen rond regelgeving hiermee kunnen worden opgelost. Ook de Italiaanse stad Bologna heeft zo’n juridische cel die onder meer een stedelijke wet**  heeft ontwerpen dat elk burgerinitiatief een ‘recht op initiatief’ geeft. Op basis van een evaluatieprocedure en een ‘commons-akkoord’ bekijkt de stad welke steun ze kan verlenen en welke ondersteuningscoalities ze kan mobiliseren.

Democratische legitimiteit

En stel dat een stad of gemeente beslist om ruimte te maken voor de commons: wie regelt dan finaal de samenleving? Zijn dat de verkozen politici of de toevallig aanwezige commons? Ridouani vindt het belangrijk om een onderscheid te maken tussen ‘commoners’ die gebruik maken van publieke middelen en zij die dat niet doen. “Wanneer er publieke middelen mee gemoeid zijn, dan is er ook democratische legitimiteit nodig.”

Maar bestaat het risico dan niet dat, door een gebrek aan representativiteit, waardevolle burgerinitiatieven door overheden worden afgeblokt?”, klinkt het uit het publiek. Bauwens begrijpt de bezorgdheid. “Vandaag slagen allerhande burgers er in om een ecologische en efficiënte oplossing te vinden voor concrete problemen.” Dat op zich is wat hem betreft al een legitimering voor die initiatieven. “Waarom zouden we er niet voor kiezen om bijvoorbeeld dertig procent van het overheidsbudget in zo’n initiatieven te investeren? Het besef is nodig dat niet enkel markt en staat, maar ook burgers deel zijn van de oplossing."

Zeven uitdagingen

Op het einde van de namiddag gaf beleidsmedewerker bij de Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling Jan Mertens nog deze boodschap mee: “Op een goede manier omgaan met lokale commons vergt een herijking van de democratie en een nieuwe verhouding tussen overheid, middenveld en burgers.” Hij ziet daarbij zeven uitdagingen:

  • Een overheid moet haar basisopdracht als behoeder van de grondrechten van burgers blijven vervullen
  • Bij het ‘faciliteren’ en ‘ruimte maken’ blijft nadenken over het algemeen belangrijk. Anders riskeer je dat commons worden georganiseerd in een waarden- en machtsvrije samenleving.
  • Lokale besturen moeten een meer proactieve houding aannemen en zelf een kader creëren. Het idee van een stadslabo voor burgerinitiaiteven is interessant.
  • In een goed lokaal commons-beleid treden lokale overheden op tegen zogenaamde kapitalistische commons (die eigenlijk dus geen commons zijn) zoals AirBnB en Deliveroo.
  • Het middenveld moet her-politiseren en een rol vervullen die niet door de commons worden opgenomen.
  • Een common kan een kleinschalige oefenplek zijn in nuttige burgerschapspraktijken. Wél moet er ook een beweging zijn die commons optilt naar een groter geheel.
  • Willen we naar een partnerstaat evolueren is er in feite nood aan een herverdeling van sferen en een herijking van rollen. Het impliceert voor steden en gemeenten onder meer een andere bestuurlijke cultuur. En een overheid, middenveld en burgers die beseffen dat ze elkaar nodig hebben.

Rol De Wakkere Burger

Dat er een sterke nood is aan uitwisseling en meer samenwerking tussen lokale overheden, middenveld en burgerinitiatieven werd na deze namiddag voor De Wakkere Burger eens te meer duidelijk. In het begin van 2018 lanceren we daarom een digitaal platform waar burgerinitiatieven hun goede praktijken en ervaringen, maar ook gewoon kleine acties en ideeën kunnen delen met andere actieve burgers. De focus ligt daarbij op een zeg hebben in het lokale beleid. Eind april willen we deze uitwisseling bekronen met een participatief treffen: een fysieke bijeenkomst van burgerinitiatieven. 

Dat evenement vormt meteen ook de start voor de lancering van de tweede trap van onze raket. In de aanloop van de verkiezingen willen wij naast goede praktijken ook signalen verzamelen: Wat kunnen lokale besturen volgens deze actieve burgers nog beter doen? Waar hapert er iets aan regelgeving op politieke cultuur? Een bottom-up vraag dus voor een meer participatief beleid in onze steden en gemeenten!

* In een partnerstaat vat een overheid haar grondgebied niet op als iets om te 'beheren', maar als een gemeenschap van burgers met ideeën en ervaring die ze ondersteunt. Burgers zijn binnen die logica geen klanten waaraan je diensten moet leveren, maar mensen die actief willen bijdragen aan de stad.

** De stedelijke wet in Bologna heet de Bologna Regulation fot the Care and Regeneration of the Urban Commons.

lees meer

Lees ook