"Burgerinitiatieven zijn geen hobbyclubs"

“Om een zekere toekomst uit te bouwen, moeten we alles veranderen”, zegt Dirk Holemans. De markt is vandaag in zoveel domeinen binnengedrongen dat we geen vat meer lijken te hebben op onze omgeving: de klimaatcrisis zet door, het financieel-economisch bestel wankelt en de vluchtelingencrisis houdt aan. Ook zijn veel burgers hun geloof in de politiek verloren. Al deze factoren leiden tot meer ongelijkheid, structurele onzekerheid en ecologische vernietiging. Om onze vrijheid terug op te eisen, hebben we duurzame systemen nodig op vlak van mobiliteit, energie, voedsel enzovoort. Voor de auteur is dat geen verre toekomstdroom. Hoewel de meeste regeringen talmen, starten meer en meer burgers concrete initiatieven in hun stad of gemeente. Ze halen zelden het nieuws, maar vormen wel een groeiende en positieve tegenstroom in onze samenleving. Samen met progressieve lokale besturen bouwen ze mee aan een sociaal-ecologische samenleving. Hoe die maatschappij er mag uitzien en hoe we daar geraken, wél … dat is het onderwerp van dit inspirerend boek.

Waarom kan het huidig neoliberaal systeem de burger geen vrijheid en zekerheid meer garanderen?
Holemans:
Neem ons huidig voedselsysteem als concreet voorbeeld: de Benelux maakt kunstmeststof op basis van fossiele brandstoffen uit het Midden-Oosten, verschepen die meststof vervolgens naar BrazilieĢˆ waar ze die gebruiken om soja te telen, die op zijn beurt terugkomt naar hier om varkens mee vet te mesten... waarvan we dan het vlees proberen te slijten in China. Gaandeweg zijn we het verband tussen de consument en de producent volledig kwijtgeraakt. Ook vormt dit dominante landbouwsysteem een van de belangrijkste oorzaken van de klimaatverandering. Hier geen vat op hebben, creëert onvrijheid.

Maar voelt de doorsnee burger dit ook aan als een beperking van zijn vrijheid? Veel mensen beschouwen de welvaartstaat die we, mede door de globalisering hebben opgebouwd, toch nog altijd als iets dat hun leven onmetelijk heeft verbeterd…?
Holemans:
Vandaag is ons vooruitgangsgeloof zeer individueel en materieel ingevuld. We reduceren het begrip vrijheid te veel tot ‘keuzevrijheid.’ Consumptie speelt een erg belangrijke rol en dat maakt mensen angstig: “Gaan onze kinderen het wel even goed hebben als ons?”, vragen velen zich af. De financiële crisis heeft mensen doen inzien dat onze opgebouwde welvaart in het gedrang komt. Op individuele basis kunnen we veel keuzes maken, maar waaruit we kunnen kiezen hangt wel af van de omgeving waarin we ons bevinden. Echte vrijheid is voor mij niet de keuze tussen een groene en rode appel uit Nieuw-Zeeland. Wél de keuze om te kiezen voor een compleet andere winkel. Eén waar je lokale producten kan kopen en als burger deel kan uitmaken van een eerlijk voedselsysteem dat de natuur niet uitbuit. Zonder een zekere mate aan zelfcontrole is er geen vrijheid.

Autonomie als collectief begrip

Hoe kunnen we terug greep krijgen op onze vrijheid?
Holemans:
Vandaag beschouwen we vrijheid en autonomie als iets individueel. We zijn zo gefocust op de geïsoleerde bevrediging van individuele verlangens dat we het breder plaatje niet meer zien. De uitdaging is om autonomie opnieuw te zien als een collectief begrip. Opdat iedereen, binnen de grenzen van de planeet, een goed leven kan leiden. Vanuit die visie nemen burgers wereldwijd initiatieven om de lange ketens te doorbreken en opnieuw een dichtere band te creëren tussen de consument en de producent. Duurzame voedsel- energie- en mobiliteitssystemen krijgen opnieuw vorm en betekenis door de relaties en verbindingen die mensen met elkaar aangaan.

Geef eens een voorbeeld.
Holemans:
Ik denk aan plukboerderijen, waar burgers in ruil voor een bepaalde geldsom een volledig jaar groenten of fruit kunnen oogsten. Via zo’n systeem geef je de boer inkomenszekerheid en kies je resoluut voor biologische landbouw. Hetzelfde met De Landgenoten, een coöperatie dat landbouwgrond koopt en aan een redelijke prijs verhuurt aan bio-boeren. Als coöperant ben je mede-eigenaar van een nieuw systeem, versterk je de lokale, biologische landbouw en vrijwaar je de boeren er van om zich gedwongen in de schulden te steken voor een te dure vermarkte grond.

Maar blijft de impact van zo’n succesvolle voorbeelden al bij al niet beperkt? Hoe zorg je ervoor dat die groeiende onderstroom van burgerinitiatieven deel wordt van een nieuw economisch systeem? 
Holemans:
Het is een kwestie van bestaande duurzame initiatieven met elkaar te verbinden en zo te versterken. Dat ze de schaalgrootte opleveren voor economische leefbaarheid. Een voorbeeld: creatieve burgers starten met stadslandbouw en beslissen om voor het vervoer van hun lokale producten gebruik te maken van een fietskoerierdienst, zodat er minder vrachtwagens de stad in moeten. Dit creëert de ruimte voor het stadsbestuur om op enkele drukke invalswegen de auto’s te vervangen door nieuwe tramlijnen. En die trams krijgen op hun beurt energie van de stedelijke energiecoöperatie die in de stadsrand een heus energiepark met windmolens en zonnepanelen bouwt. Het is de start van een groot verhaal, het begin van een parcours van synergie en veerkracht op verschillende vlakken.

Partnerstaat

In bovenstaand voorbeeld bouwt het stadsbestuur mee aan die verandering. Wat is de beste verhouding van een stad of gemeente ten opzichte van zo’n initiatieven?
Holemans:
De overheid moet zichzelf heruitvinden tot een ‘partnerstaat’ waarbij ze haar grondgebied niet opvat als iets om te ‘beheren’, maar als een gemeenschap van burgers met ideeën, ervaring en goesting die ze ondersteunt. Burgers zijn binnen die logica geen klanten waaraan je diensten moet leveren, maar mensen die actief willen bijdragen aan de toekomst van hun stad. 
In de Italiaanse stad Bologna pakken ze dit op een interessante manier aan. Daar heeft men in 2014 een stedelijke wet goedgekeurd die voorziet in de bescherming van commons. Wanneer burgers kinderopvang willen organiseren in hun buurt of een burgercoöperatie willen starten, zal de stad die voorstellen erkennen en kijken hoe ze hen hierin kan ondersteunen. Bijvoorbeeld door een lokaal te voorzien, financiële steun te bieden of schoolgebouwen ter beschikking te stellen van de burgercoöperatie in kwestie.

En is de goodwill van een progressief stadsbestuur voldoende om de nodige veranderingen te bewerkstelligen? Zo benadrukt professor Bestuurskunde Filip De Rynck dat dé overheid niet bestaat. “We moeten oppassen voor verschillende niveaus die elkaar kunnen tegenwerken.”
Holemans:
Dat klopt. Terwijl lokale overheden volop op zoek zijn naar nieuwe alternatieven, zitten hogere overheden op veel vlakken nog in een denkschema van de vorige eeuw. Overal zijn steden bezig met het terugdringen van auto’s in de stad. En wat doen nationale overheden: nieuwe autosnelwegen aanleggen. Gelukkig heeft de nieuwe energieminister van de Vlaamse regering blijkbaar door dat er van alles leeft bij de burger. En dat verandering enkel mogelijk als verschillende overheden met burgers samenwerken. 

Want samenwerking is wel degelijk mogelijk. In Duitsland en Denemarken heeft de nationale overheid een kader gecreëerd dat lokale overheden stimuleert en ondersteunt in hun samenwerking met burgers. Zo kregen Duitse burgers die in de jaren ’90 startten met een coöperatie de garantie op een vaste stroomprijs op het net. Ook kregen ze technische ondersteuning en knowhow. Resultaat: op een kwarteeuw tijd is Duitsland van vier procent hernieuwbare energie naar 25% geëvolueerd. Ondertussen is de helft van de hernieuwbare energie-installaties in handen van burgers of coöperaties. In Denemarken staan ze zelf nog een stap verder. Met de juridische steun van de overheid legden bijvoorbeeld een aantal werkloze ingenieurs de basis voor een van de sterkste windmolenparken in Denemarken. Honderdduizenden gezinnen zijn mede-eigenaar van grote windmolenparken in zee. Binnen tien jaar zal Denemarken haar energie voor de helft halen uit hernieuwbare energie.

Participatiesamenleving?

Voorbeelden bij de vleet van burgers die initiatieven starten rond energie, mobiliteit en voedsel. Maar wat met het onderwijs, zorg en kinderopvang,…? Is het wel een goede zaak dat ook 'basisdiensten' door burgers worden beheerd? 
Holemans:
Zorg is een goede sector om hier op te antwoorden. Het is belangrijk dat de overheid de behoeder blijft van sociale grondrechten zoals bijvoorbeeld het recht op een waardig bestaan als je ziek wordt. Maar in de uitvoering ervan kunnen we wél heel wat nieuwe modellen ontwikkelen. In de Italiaanse regio Emilia Romagna bijvoorbeeld zijn er heel wat verzorgingsinstellingen en rusthuizen omgevormd tot coöperaties waar personeel aan het roer zit. En daar zie je een gelaagd systeem: een hogere overheid kijkt toe dat de sociale grondrechten gewaarborgd blijven, en de burger kan de praktijk mee vormgeven als die dat wenst. Het blijkt bovendien de goedkoopste manier van zorg dragen voor mensen. 

Ook in onze steden zie je gelijkaardige initiatieven ontstaan. Ik denk aan de stad Kortrijk waar een aantal ouders op het idee is gekomen om tijdens de zomer kinderopvang te organiseren in hun straat. Iedere ouder staat een dag in de week zelf in voor de kinderopvang en animatie. Als een partnerstaat stelt de stad de nodige gebouwen ter beschikking. Via deze weg wordt het tekort aan kinderopvang geregeld in de eigen buurt, met mensen die je kent. En het kost je niets. Waarom zijn we daar niet eerder op gekomen? Omdat dit initiatief zo succesvol is, is het idee ondertussen ook al overgewaaid naar Gent. 

Bestaat het gevaar met burgerinitiatieven in deze sectoren niet dat ze vooral hun ‘eigen gemeenschap’ gaan bedienen en geen oplossing bieden voor mensen die al uit de boot vallen? Volgens critici kan dit in onder meer de zorgsector nefaste gevolgen hebben…
Holemans:
Dit voorbeeld van participatieve zomeropvang is geen pleidooi voor het afschaffen van kampen georganiseerd door de stad. Die initiatieven moeten een versterking en geen verarming betekenen van het aanbod. Het is van belang dat de overheid blijft instaan voor de gelijke rechten van alle burgers. En burgers die een initiatief willen starten tegelijk ondersteunt in hun actie.

Bovendien zien we dat burgers nieuwe systemen van lokale economische activiteit ontwikkelen voor mensen die in het regulier systeem uit de boot vallen. Kijk maar naar 'De Site' in de Gentse Rabotwijk. Op dit braakliggend terrein kunnen buurtbewoners in ruil voor hun inzet in volkstuintjes, op stadsakkers of in een serre een lokale munt Torekens verdienen. En die op hun beurt gebruiken om gezonde voeding, spaarlampen of maaltijden in het sociaal restaurant te kopen. In de  praktijk maken vooral bewoners met veel tijd en weinig geld hier gebruik van. Dit initiatief van een aantal buurtwerkers slaagt er in de lokale economische ontwikkeling te stimuleren in een wijk waar klassieke investeerders wegblijven en bij sociale groepen wiens vaardigheden niet gewaardeerd worden op de reguliere arbeidsmarkt.

Dit boek is een werk van lange adem geworden. Na drie jaar onderzoek volgden er drie jaren schrijfwerk. Wat hoop je met dit boek teweeg te brengen in de samenleving?
Holemans:
Veel burgers vragen zich af of hun burgerinitiatief iets betekent. Via mijn boek hoop ik hen een kader te bieden en voorbeelden aan te reiken die aantonen dat hun acties wel degelijk een impact hebben. Onderzoek in Nederland toont sinds 2004 een indrukwekkende groei van burgerinitiatieven in heel verscheiden domeinen. Een duidelijke reactie op het neoliberaal beleid dat publieke taken afstoot. Een eerste verkennend Oikos-onderzoek in Vlaanderen en Brussel levert een analoog beeld op. Deze stijging van initiatieven kan de start zijn van een nieuwe berg vrijheid en zekerheid. Zeker als we kijken naar de gelijkaardige boom van initiatieven in Duitsland en Denemarken. Dat er geen garanties zijn, is de kern van menselijke vrijheid. We kunnen de toekomst niet voorspellen, maar het belet ons niet hem zelf in handen te nemen.

 (Lisa Schouppe)

 

Dit interview verscheen in het decembernummer van TerZake Magazine 2017.

Op 21 april stelt Holemans zijn boek voor in Geraardsbergen. Klik hier voor meer info.

Copyright foto: Plukboerderij van Schelle

Lees ook